W sobotę, 28 czerwca 2025 roku, w siedzibie Przemyskiego Towarzystwa Kulturalnego, rozpoczął się Kurs rękodzieła zorganizowany przez Uniwersytet Ludowy Europy Karpat. Inaugurację stanowiły warsztaty ceramiki prowadzone przez Marię Mazur Krysztanowską– doświadczoną ekspertkę w dziedzinie ceramiki, która z pasją dzieliła się swoją wiedzą i umiejętnościami. Jej zaangażowanie, wysokie kwalifikacje oraz autentyczna miłość do rękodzieła sprawiły, że uczestnicy mogli poczuć inspirującą atmosferę i zyskać cenne umiejętności.
Pani Maria przedstawiła bardzo ciekawą prezentację „Ceramika karpacka – dziedzictwo pradziejowej kultury regionu Karpat”, podkreślając, jak istotne są naczynia ceramiczne dla poznania dawnych społeczności. Trwałość, różnorodność form i dekoracji czynią ceramikę nieocenionym źródłem informacji o życiu mieszkańców regionu Karpat na przestrzeni tysiącleci – od neolitu po wczesne średniowiecze.
Karpaty, rozciągające się przez Polskę, Słowację, Ukrainę i Rumunię, stanowiły nie tylko naturalną barierę, ale także pomost wymiany kultur. Różnorodność kultur i technik ceramiki w tym regionie od pradziejów odzwierciedlały bogactwo i złożoność osadnictwa.
Pierwsze naczynia ceramiczne pojawiły się w regionie karpackim już w okresie neolitu (ok. 5500–2200 p.n.e.), kiedy to rozwijała się kultura ceramiki wstęgowej rytej. Ręczne lepienie z gliny, zdobienia rytami, spiralami oraz odciskami palców to cechy charakterystyczne tego wczesnego etapu. Wypalanie odbywało się w ogniskach, a funkcje naczyń były głównie użytkowe, choć nie brakowało form rytualnych.
Ceramika karpacka wyróżniała się ręcznym lepieniem z gliny, często mieszanej z organicznymi lub mineralnymi dodatkami. Zdobienia obejmowały nacięcia, ryte wzory, odciski palców i paznokci. Kolory wahały się od jasnoszarego po czerwonawy, w zależności od rodzaju gliny i warunków wypalania. Z czasem techniki te uległy udoskonaleniu, pojawiły się bardziej złożone formy i ornamenty.
Podczas warsztatów uczestnicy zapoznali się z różnymi typami naczyń: garnkami, miskami, dzbankami, amforami, naczyniami kultowymi oraz pojemnikami magazynowymi. Forma naczyń była ściśle powiązana z ich przeznaczeniem, a estetyka łączyła się z funkcjonalnością.
Ważną częścią wykładu była prezentacja głównych kultur związanych z ceramiką karpacką, takich jak kultura ceramiki wstęgowej rytej, kultura pucharów lejkowatych, łużycka czy przeworska. Nie zabrakło także informacji o znaczeniu ceramiki jako nośniku kontaktów międzykulturowych – od wpływów bałkańskich po kontakty z kulturami naddunajskimi i czarnomorskimi.
Wśród najważniejszych stanowisk archeologicznych wymieniono m.in. Trzcinicę – „Karpacką Troję”, Złotą i Bronocice z najstarszym znanym wizerunkiem koła oraz Biskupin, które ukazują rozwój ceramiki na przestrzeni wieków.
Podkreślono, że ceramika karpacka to nie tylko przeszłość, ale także inspiracja dla współczesnych artystów i rzemieślników. Kontynuacja tradycji garncarskich trwała aż do XIX i XX wieku, a współczesne rekonstrukcje i muzea pomagają zachować to dziedzictwo. Wartościowe jest także popularyzowanie starożytnej techniki wśród młodszych pokoleń.
Po zakończeniu prelekcji uczestnicy mieli wyjątkową okazję pogłębić swoją wiedzę i umiejętności w zakresie ręcznego lepienia, zdobienia oraz wykańczania ceramiki, pod czujnym okiem doświadczonej prowadzącej. Atmosfera podczas warsztatów była niezwykle przyjazna i inspirująca, co sprzyjało pełnej swobody twórczej ekspresji. Każdy z uczestników mógł wyrazić własne pomysły, eksperymentować z różnymi technikami i odkrywać ukryte talenty artystyczne. Dzięki temu powstały unikalne, osobiste dzieła, które będą miały swoją ostateczną formę po wypaleniu. Efekty tych prac poznamy po tym, jak pani Maria Mazur Krysztanowska, doświadczona ceramiczka, wypali wyroby ceramiczne w specjalistycznym piecu. To właśnie wtedy ujrzymy pełnię możliwości i kreatywności uczestników, a ich twórczość nabierze ostatecznego kształtu i blasku.
Dziękujemy serdecznie Pani Marii Mazur Krysztanowskiej za przeprowadzenie inspirujących i pełnych pasji zajęć. Jej wiedza i zaangażowanie na pewno przyczynią się do rozbudzenia zainteresowania ceramiką wśród uczestników oraz dalszego zgłębiania tego starożytnego rzemiosła.
Serdecznie zapraszamy uczestników kursu na kolejne zajęcia z innych dziedzin rękodzieła.
Kurs jest częścią zadania publicznego pt. „Uniwersytet Ludowy Europy Karpat” w ramach Rządowego Programu Wspierania Rozwoju Uniwersytetów Ludowych na lata 2020-2030 dofinansowanych ze środków Narodowy Instytut Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego Komitet do spraw Pożytku Publicznego #PWRUL
